Sygnaliści w zamówieniach publicznych - garść informacji dla każdego

Dzisiejszy wpis dedykowaliśmy tematyce prawnej ochrony sygnalistów, tj. osób, które zgodnie z przepisami będą informować stosowne podmioty o naruszeniach prawa, w tym ustawy z dnia 11 września 2019 r. - Prawo zamówień publicznych, dalej jako PZP.

Okazję do przygotowania wpisu o sygnalistach dał nam nasz ustawodawca, który w dniu 14 czerwca 2024 r. uchwalił ustawę o ochronie sygnalistów (Dz.U. z 2024 r., poz. 928) dalej jako ustawa o sygnalistach. Ustawa o sygnalistach została już opublikowana w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej (w dniu 24 czerwca 2024 r.) i aktualnie oczekuje na wejście w życie (o czym więcej poniżej).

Ustawa o sygnalistach może oddziaływać na wszystkich uczestników systemu zamówień publicznych, stąd warto jej poświęcić trochę czasu i poznać najważniejsze, zawarte w niej informacje, zwłaszcza w kontekście specyfiki zamówień publicznych.

Poniżej garść informacji na temat sygnalistów w zamówieniach publicznych:

1. Od kiedy obowiązuje ustawa o sygnalistach? Od 25 września 2024 r., kilka przepisów (w tym zgłoszenia zewnętrzne, patrz dalej) od 25 grudnia 2024 r.

2. Jakie naruszenia PZP mogą być sygnalizowane? W świetle ustawy o sygnalistach każde naruszenie prawa, w tym PZP, może być przedmiotem "sygnału". Uwaga jednak zwłaszcza na jeden istotny wyjątek - nie stosuje się ustawy o sygnalistach do zamówień w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa.

3. Kto może być sygnalistą? Każdy, tj. sygnalistą może być osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą - przy czym kontekst związany z pracą ustawodawca definiuje bardzo szeroko (stąd sygnalistami będą np. pracownicy, zleceniobiorcy, dostawcy, funkcjonariusze, a nawet praktykanci - występujący zarówno po stronie zamawiających, jak i wykonawców).

4. Kiedy sygnalista uzyska ochronę? W uproszczeniu, sygnalista musi spełnić 3 przesłanki aby uzyskać ochronę: 1) przekazywane informacje (z perspektywy sygnalisty) muszą być prawdziwe; 2) przekazywane informacje muszą dotyczyć naruszenia prawa; 3) sygnalista musi działać w jednym z trzech ustawowych trybów (więcej poniżej). Ochrona sygnalisty obowiązuje od razu, tj. od momentu przekazania informacji.

5. Jak i komu sygnalista może przekazać "sygnał"? Sygnalista ma do wyboru 2 tryby podstawowe, tj. zgłoszenie wewnętrzne (kierowane ustnie lub pisemnie do podmiotu prawnego, czyli na gruncie PZP przeważnie do zamawiającego lub wykonawcy) lub zgłoszenie zewnętrzne (kierowane ustnie lub pisemnie do Rzecznika Praw Obywatelskich lub organu publicznego, czyli na gruncie PZP przeważnie do Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych) oraz 1 tryb stosowany wyjątkowo, tj. ujawnienie publiczne (czyli podanie informacji o naruszeniu prawa w dowolnej formie do wiadomości publicznej). Uwaga! Ten ostatni tryb wymaga spełnienia dodatkowej przesłanki z ustawy o sygnalistach (patrz art. 51).

6. Co sygnalista uzyska dzięki przekazaniu "sygnału"? Sygnalista ma kilka uprawnień na gruncie ustawy o sygnalistach: 1) nie mogą być podejmowane (również próby lub groźby ich podjęcia) działania odwetowe (np. zwolnienie z pracy, wypowiedzenie umowy, zmiana stanowiska, mobbing - osoby dopuszczające się takich praktyk poniosą odpowiedzialność karną), 2) nie mogą toczyć się wobec sygnalisty odrębne postępowania związane z faktem przekazania informacji (np. odszkodowawcze za naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa, dóbr osobistych, dyscyplinarne), 3) prawo do odszkodowania nie niższego niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej, 4) prawo do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Co ciekawe, z analogicznej ochrony korzystać będą również osoby najbliższe sygnaliście, jak również osoby pomagające sygnaliście w dokonaniu zgłoszenia.

7. Na czym polega odwrócony ciężar dowodu w ustawie o sygnalistach? Ustawodawca zdecydował, że to na pracodawcy (oraz odpowiednio na innych podmiotach, gdy sygnalista nie jest pracownikiem) spoczywa ciężar dowodu, że podjęte przez niego działanie (np. brak awansu lub wypowiedzenie umowy o pracę) wobec sygnalisty nie jest działaniem odwetowym. Jest to istotne udogodnienie dla sygnalisty, ułatwiające mu efektywną obronę swoich praw.

8. Jak długo sygnalista będzie czekać na informację zwrotną? Zasadniczo nie dłużej niż 3 miesiące (jedynie w przypadku zgłoszenia zewnętrznego termin ten może być wydłużony do 6 miesięcy).

9. Gdzie sygnalista znajdzie niezbędne informacje? Sygnalista znajdzie je przede wszystkim w procedurze zgłoszeń wewnętrznych (musi ją przyjąć do 25 września 2024 r., pod rygorem odpowiedzialności karnej, każdy podmiot prawny zatrudniający co najmniej 50 osób, z wyjątkiem jednostek organizacyjnych gmin i powiatów liczących mniej niż 10 000 mieszkańców) oraz w procedurze zgłoszeń zewnętrznych (musi ją przyjąć każdy organ publiczny do dnia 25 grudnia 2024 r.). Jednocześnie wiele informacji na temat ochrony sygnalistów będzie można znaleźć na stronach internetowych, zwłaszcza Rzecznika Prawo Obywatelskich, organów publicznych (np. Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych) i podmiotów prawnych (np. zamawiających).

10. Co grozi sygnaliście za kłamstwo? Sygnalista, który świadomie przekaże nieprawdziwe informacje, doświadczy różnego rodzaju dolegliwości na gruncie ustawy o sygnalistach: 1) nie uzyska ochrony właściwej dla sygnalistów; 2) poniesie odpowiedzialność karną; 3) będzie musiał zapłacić odszkodowanie lub zadośćuczynienie. Oprócz tego, "fałszywemu" sygnaliście może grozić odpowiedzialność na gruncie odrębnych przepisów (np. za naruszenie dóbr osobistych, odpowiedzialność dyscyplinarna).

Niezależnie od powyższego, rekomendujemy - zwłaszcza każdemu potencjalnemu sygnaliście - sięgnięcie również do źródła, tj. do ustawy o sygnalistach ;-)